ترور مین ارمنستان در دورهٔ پس از جنگ ۴۴ روزهٔ میهنی به‌صورت روشن‌تر و آشکارتری خود را نشان می‌دهد. در واقع از سال ۲۰۲۰ تاکنون صدها شهروند آذربایجانی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم قربانی ترور مین شده‌اند و این امر بار دیگر نشان می‌دهد که ارمنستان از موضع انتقام‌جویانه دست برنمی‌دارد، زیرا مین‌گذاری گستردهٔ این کشور طی سال‌های طولانی موجب ادامهٔ این روند شده است.

در نتیجهٔ ادامهٔ ترور مین از سوی ارمنستان، انسان‌های بی‌گناه جان و سلامتی خود را از دست می‌دهند. از سال ۲۰۲۰ تاکنون مین‌های کاشته‌شده از سوی طرف ارمنی و انفجار تسلیحات منفجرنشده باعث کشته یا مجروح شدن ۳۹۲ نفر شده است. این نه تنها مسئله‌ای فیزیکی، بلکه مشکلی جدی است که از نظر روانی و اجتماعی نیز عمقاً بر مردم تأثیر می‌گذارد.

مین‌هایی که در دورهٔ اشغال در اراضی جمهوری آذربایجان کار گذاشته شده‌اند، تهدیدی جدی برای برقراری صلح پایدار در منطقه ایجاد می‌کنند. برای مهار این خطر، همکاری و کمک بین‌المللی اهمیت فراوانی دارد.

هم‌زمان، توجه جدی به وضعیت انسانی در مناطق آغشته به مین که ارمنستان ایجاد کرده است و الزام به پاسخگویی ارمنستان در چارچوب حقوق بین‌الملل، از تکالیف مهم در قبال نهادهای بین‌المللی است. کاشت عمدی مین نقض جدی حقوق بشر است و بازگرداندن صلح و امنیت در منطقه را دشوار می‌سازد.

مسألهٔ مین امروز به بزرگ‌ترین مشکل جمهوری آذربایجان تبدیل شده است. پس از سی سال غارت و ویرانی توسط ارمنستان، دولت آذربایجان عملیات گستردهٔ بازسازی و عمران را در قره‌باغ و منطقهٔ زنگزور شرقی آغاز کرده و آوارگان سابق را به سرزمین‌های خود بازمی‌گرداند. اما تهدید مین مانعی جدی برای این فرایند است و برای جان و سلامت شهروندان خطرآفرین است.

هدف ارمنستان جنگ علیه غیرنظامیان آذربایجان است. مین‌های کشف‌شده در خانه‌ها، قبرستان‌ها و سایر اماکن در مناطق آزادشده، از جمله مین‌های تله‌ای، گواه این مدعا هستند. حتی اطراف برخی قبرستان‌های دسته‌جمعی مین‌گذاری شده است. برای کسانی که پس از سال‌ها تلاش به‌دنبال یافتن پیکر عزیزانشان به این مکان‌ها می‌آیند، مین کاشته شده است. علاوه بر مردم، حیوانات نیز قربانی ترور مین می‌شوند. حتی در سال ۲۰۲۰ هنگام ترک مناطق آغدام، کلبجر و لاچین، ارمنی‌ها مین‌های بیشتری در آن مناطق کار گذاشته‌اند. این عملی ضدبشری است.

به‌گزارش گروه‌های پاکسازی مین، در مناطق پاک‌شده یا برنامه‌ریزی‌شده برای پاک‌سازی حدوداً تا ۴.۵ میلیون مین می‌تواند کار گذاشته شده باشد. برآورد کارشناسان نشان می‌دهد که ارزش کل مین‌های کاشته‌شده توسط ارمنستان ممکن است حدود ۴۰۰ میلیون دلار باشد. این مبلغ در مقیاس ملی رقمی نجومی است. با این حساب، در سال‌های اشغال، ارمنستان برای مین‌گذاری سرزمین‌های آذربایجان احتمالاً تا نیمی از بودجهٔ نظامی سال ۲۰۲۰ یا ۱۰ درصد از بودجهٔ دولتی آن را هزینه کرده است.

یکی از موضوعاتی که رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان الهام علی‌اف در افتتاحیهٔ دومین «مجمع جهانی رسانه‌ای شوشا» در ژوئیهٔ ۲۰۲۴ به آن پرداخت، آلودگی اراضی آذربایجان به مین توسط ارمنستان پس از جنگ بود.

«پس از بیانیهٔ سه‌جانبهٔ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰، در دوره‌ای که ما کنترلی بر گذرگاه لاچین را نداشتیم، مین‌ها از ارمنستان منتقل و در قره‌باغ کار گذاشته می‌شدند. چگونه این را می‌دانیم؟ چون روی آن مین‌ها نوشته شده: ‹تاریخ تولید ۲۰۲۱، تولید در ارمنستان›. یعنی تصور کنید که حتی پس از خاتمهٔ جنگ دوم قره‌باغ، آن‌ها علیه ما ترور مین را ادامه دادند.»

نقشه های مین ارمنستان بی فایده است

رئیس دولت جمهوری آذربایجان همچنین توجه شرکت‌کنندگان مجمع را به این نکته جلب کرد که بسیاری از کشورها با مشکل مین مواجهند و نقشه‌های ارائه‌شده توسط ارمنستان به آذربایجان «کاملاً بی‌فایده بوده و دقیق نیستند». «وقتی قبلاً از آن‌ها خواستیم، می‌گفتند که نقشه ندارند. اما بعد اعتراف کردند که نقشه هست، ولی کاملاً بی‌فایده است.»

رئیس‌جمهور علی‌اف گفت که بزرگ‌ترین مانع برای بازگشت آوارگان به خانه‌هایشان، مین‌ها هستند و برای تسریع بازسازی مناطق باید پیش از آغاز پروژه‌های زیربنایی و ساخت‌وساز مسکن این مناطق از مین پاکسازی شوند: «متأسفانه ما منابع و کادر مجرب کافی نداریم. سازمان‌ها و شرکت‌های بین‌المللی قیمت‌هایی به ما پیشنهاد می‌کنند که در هر متر مربع ۵–۱۰ برابر بیشتر است. در حالی‌که آژانس و شرکت‌های پاکسازی مین خودمان را هم داریم.

وظیفهٔ سازمان‌های بین‌المللی تنها تهیهٔ گزارش‌های سالانه دربارهٔ تلفات مین، حملات تروریستی یا جنگ‌ها و انتشار بیانیه‌های استاندارد نیست. آن‌ها موظف‌اند تعهداتی را که نسبت به هر یک از اعضا بر عهده گرفته‌اند، اجرا کنند.

سؤالی که مطرح است این است: اگر سازمان‌های بین‌المللی نتوانند به وظایف خود عمل کنند، چرا اصلاً وجود دارند؟ برای چه باید از دولت‌هایی شبیه ارمنستان دفاع کرد یا در برابر جنایات نظامی‌شان چشم فروبست؟ آیا وظیفهٔ این نهادها صرفاً تهیهٔ فهرست قربانیان انفجار مین است؟

اگر سازمان‌های بین‌المللی به تعهدات خود عمل می‌کردند و بر متجاوز فشار وارد می‌کردند، جنگی رخ نمی‌داد و فهرست قربانیان انفجار مین به‌وجود نمی‌آمد.

در این موضوع مسئولیت تنها بر دوش سازمان‌های بین‌المللی نیست؛ حکومت رسمی ایروان نیز مسئولیت دارد. اگر رهبری سیاسی-نظامی ارمنستان واقعاً برای صلح بلندمدت منطقه‌ای علاقه‌مند است، باید نقشه‌های واقعی میدان‌های مین را به آذربایجان تحویل دهد، تعهدات مندرج در کنوانسیون‌های بین‌المللی و نیز بندهای مربوطه در بیانیهٔ سه‌جانبهٔ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ و اسناد پس از آن را اجرا کند و از ارتکاب جنایات جنگی دست بردارد. در غیر این صورت نمی‌توان از صلح پایدار در منطقه سخن گفت.

دیمیتری وینوگرادوف، روزنامه‌نگار روسی، در مقاله‌ای با عنوان «میدان مین بی‌نهایت قره‌باغ / ارمنستان صدها میلیون دلار را هدر داد» که در روزنامهٔ «سودبِنایا پرِسا» منتشر شده است، می‌نویسد که با وجود خاموشی سلاح‌ها، افراد نظامی و غیرنظامی همچنان در منطقهٔ سابق مناقشه کشته می‌شوند. دلیل این امر مین‌های پراکنده در سراسر قره‌باغ است. روزنامه‌نگار اشاره می‌کند که مین‌گذاری اراضی آذربایجان از زمان جنگ اول قره‌باغ آغاز شده و در دورهٔ بین دو جنگ ادامه یافته است. در بهار ۲۰۱۶ نبردهایی روی داد که پس از آن سرعت مین‌گذاری در منطقه افزایش یافت. به‌نظر می‌رسد طرف ارمنی دریافته که جنگ بزرگ اجتناب‌ناپذیر است: «پاک‌سازی مین فرایندی زمان‌بر و نیازمند منابع مالی عظیم است. نیروهای مسلح ارمنی تقریباً هر وجب از سرزمین‌هایی را که حدود ۳۰ سال در اختیار داشتند، مین‌گذاری کرده‌اند. برآوردهای پاک‌سازان مین نشان می‌دهد که در مناطق پاک‌شده یا در برنامهٔ پاک‌سازی احتمالاً حدود ۱.۵ میلیون مین کاشته شده است.»

جامعهٔ بین‌المللی نباید در برابر ادامهٔ ترور مین ارمنستان علیه آذربایجان سکوت کند

جمهوری آذربایجان انتظار دارد که نهادهای بین‌المللی در پاک‌سازی اراضی کشور از مین‌ها کمک فعال ارائه دهند. درست است که برخی نهادها و کشورها برای این منظور کمک مالی محدود فراهم کرده‌اند؛ اما همان‌طور که اشاره شد، سازمان‌های بین‌المللی، مجالس ملی کشورهای مختلف و نهادهای حمایت از حقوق بشر نباید در برابر ترور مین علیه آذربایجان بی‌تفاوت بمانند. آن‌ها باید در قبال جنایات محیط‌ زیستی و نظامی ارمنستان و نقض حقوق انسانی واکنش شدید نشان داده و بر ارمنستان فشار وارد کنند تا نقشه‌های دقیق مین را به آذربایجان تحویل دهد.

اینکه این وضعیت تا کی ادامه یابد، بسیار دشوار است که بگوییم

همگان می‌دانند که پاک‌سازی مناطق آزادشده کاری دشوار و زمان‌بر است. رئیس‌جمهور علی اف یادآوری کرد که حتی پس از ۲۵ سال، در بالکان نیز انفجار مین‌ها همچنان رخ می‌دهد و این مشکل ماهیتی بین‌المللی به خود گرفته است: «یعنی در بالکان، با وجود اینکه سال‌ها از پایان مناقشه می‌گذرد، این موارد همچنان اتفاق می‌افتد. متأسفانه ما هم دهه‌ها با آن روبه‌رو خواهیم بود. بر اساس اطلاعات ما، آنجا بیش از یک میلیون مین کاشته شده است.»